Medvedyevin səfəriylə bağlı bir neçə sual…

Medvedyevin səfəriylə bağlı bir neçə sual…

Onlardan bəzisi Rusiya, bəzisi isə Azərbaycan rəhbərliyinə aiddir…

Rusiya prezidenti Dmitri Medvedevin Azərbaycana səfəri ictimaiyyətin və medianın diqqət mərkəzindədir. Rəsmi məlumatlarda bildirilir ki, Medvedyevin səfərinin başlıca mövzusu dövlət sərhədləri arasında müqavilənin və bu müqavilə ilə bir paketdə yer alan Samur çayının su resurslarından bərabər istifadə olunması haqqında sazişin imzalanması olacaq. Qısa xatırlatma edək ki, bu, prezident Medvedyevin Bakıya sayca üçüncü səfəridir. Medvedyev Azərbaycana ilk dəfə 2008-ci ilin iyulunda, ikinci dəfə isə 29 iyun 2009-cu ildə gəlmişdi. İkinci səfər zamanı danışıqların əsas mövzusu Azərbaycan qazının Rusiyaya ixracı barədə müqavilənin imzalanması olmuşdu.

Bu dəfə isə birmənalı demək olar ki, səfər Rusiya-Azərbaycan münasibətlərində ciddi sorğular yarandığı bir vaxta düşür. Nədir bu sorğular? Bu sorğular Azərbaycan hakimiyyətinin Rusiyaya ünvanlaycağı, daha doğrusu ünvanlamalı olduğu  suallardır. Azərbaycan tərəfi bu görüşdə Ermənistanla Rusiya hərbi bazası haqqında dövlətlərarası Sazişin fəaliyyət müddətinin 2044-cü ilə kimi uzadılmasının Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinə hansı təsiri göstərərcəyini mütləq müzakirə etməlidir. Azərbaycan prezidenti Rusiya prezidentindən açıq mətnlə soruşa bilər ki, əgər Ermənistan işğal etdiyi ərazilərdən çıxmaq istməzsə və bunun müqabilində Azərbaycan hərbi güc işlədərsə, Rusiyanın münaqişəyə cəlb olunması nə dərəcədə gözləniləndir? Əlbəttə, Rusiya prezidenti diplomatik gediş edərək, hər iki dövlətin Rusiya üçün strateji tərəfdaş olduğunu bildirə və buna görə də məsələnin sülh yolu ilə həllində səylərini daha da artıracağını söyləyə bilər. Lakin Azərbaycanın əlində artıq konkret arqumentlər var və zənnimizcə, Rusiyayla münasibətlərdə dolayı və ümumi bəyanatlar dönəmi keçib.

Azərbaycan nəyi unutmamalıdır?

Rusiya Xarici işlər naziri Sergey Lavrov Trend agentliyinə müsahibəsində deyib: «”Rusiya Azərbaycana Cənubi Qafqazda mühüm strateji tərəfdaş kimi baxır». Azərbaycan Rusiyanın bizə qarşı xarici siyasətindəki bu «qırmızı xətti» unutmamalıdır və bu mənada Lavrovun dediklərini də siyasi dildən belə tərcümə etmək olar:  . «Azərbaycan bizim üçün strateji məkan olduğundan onu heç vəchlə sərbəst buraxa bilmərik». Bu cəhdlərdən biri kimi Rusiyanın Azərbaycanı Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsinə qöşmaq istəyini qeyd edə bilərik. Bununla Rusiya Azərbaycanın NATO-ya gedən yolunu bağlamaq və münaqişə zonasında Rusiya hərbi birləşmələrinin yerləşdirilməsini istəyir. Azərbaycana verilən qısa və lakonik mesaj bundan ibarət oalcaq:  ya Azərbaycan Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsinə qoşulur və Rusiya ilə analoji müqavilə imzalanır (Ermənistanla bağlanan müqaviləyə yaxın bir müqavilə) və Rusiya  Azərbaycanın təhlükəsizliyinə zəmanət verir, Qarabağ problemini isə Rusiya qoşunlarının orada sülhməramlı kimi yerləşdirilməsi yolu ilə həll edir. Azərbaycan buna razı olmayacağı halda Rusiya status-kvonun hələ onillərlə davam edəcəyi mesajını verir və hərbi münaqişə zəminində Ermənistana kömək edəcəyini bildirir.

Lavrovun müsahibəsində Rusyianın Dağlıq Qarabağ məsələsində hansı təkliflə çıxış etdiyi açıq göstərilib. Lavrov Rusiyanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlliylə bağlı irəli sürdüyü son təklifin mahiyyətini açıqlayıb. Bildirib ki, irəli sürdükləri son təklifdə Azərbaycan və Ermənistan arasında indiyə qədər razılaşdırılmış xırda olsa da belə detalların dəqiq göstərildiyi bir saziş imzalansın. Onun sözlərinə görə, bu saziş baza sənədi kimi sonrakı prosesi asanlaşdıra bilər: «Razılaşdırılmamış qalan 2-3 prinsip isə sonraya saxlanılmalı və onların ətrafında danışıqlar getməlidir. Lakin bir şərtlə ki, imzalanacaq sənəddə münaqişənin həmin prinsiplər razılaşdırılmadan həllindən söhbət getməyəcəyi aydın şəkildə göstərilsin». Təxmin etmək olar ki, bu, Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin Sankt-Peterburq görüşü zamanı baş verib. Bu dəfə isə Azərbaycandan nə istənildiyi artıq açıq deyilir: Azərbaycan Ermənistanla saziş imzalamaladır. Sazişdə indiyə qədər razılaşdırılmış məsələlər göstərilməli, razılaşdırılmamış məsələlərin hələ açıq qaldığı qeyd olunmalı və bildirilməlidir ki, bunlar hll olunmadan yekun razılaşma sənədi imzalanmayacaq.

Nəzərə alsaq ki, Azərbaycan tərəfi bir müddət öncə Ermənistanın razılaşdırılmış məsələlərdən tez-tez geriyə çəkildiyini deyirdi. Məsələn, bir müddət öncə ermənilər heç bir yenilənmiş Madrid prinsiplərinin olmadığını iddia etdilər və danışıqların 2003-cü ildə masaya qoyulmuş prinsiplər əsasənda aparıldığını bəyanladılar. Ermənilərin yalan maşını işə düşmüşdü və nəzərə alsaq ki, adətən bu ölkənin bəyanatları beynəlxalq aləmdə daha tez eşidilir, belə demək olar ki, Azərbaycan diplomatiyası bir qədər çətin vəziyyətə düşmüşdü. Bu baxımdan bu gün Rusiyanın israr etdiyi təklifi Azərbaycanın maraqlarından o qədər də uzaq saymaq olmazdı. Amma…məqsəd və niyyətləri təhlil etməsək. Söhbət ondan gedir ki, Rusiya Azərbaycana danışıqların guya nəticə verdiyi barəsində faktiki bir sənədi imzalatdırmaqla onun əlindən toraqlarının qaytarılması üçün əsas vasitəni – müharibəni almış olur.

Azərbaycan nə edə bilər?

1)   Azərbaycan Rusiyanın bütün çabalarına baxmayaraq NATO-ya inteqrasiya yolunu davam etdirməli və Türkiyə qoşunlarının Azərbaycan ərazisində yerləşdirilməsi üçün bütün hüquqi və praktiki problemləri aradan qaldırmalıdır;

2)   Mövcud enerji marşrutlarını devirsifikasiyalaşdırmaqda davam etməlidir və Avropa Birliyi dövlətləri ilə iqtisadi, siyasi ilişkiləri daha da inkişaf etdirməli, Cənubi Qafqazda Avropa Birliyinin Assosiativ Üzvlük məsləsinə ciddi yanaşaraq, ondan irəli gələn məslələləri bu ilin sonuna kimi həll etməyə çalışmalıdır;

3)   İqtisadiyyat liberallaşdırmalı və ÜTT-yə üzvlüyü tez bir zamanda həll etməlidir.

4)   Avropa dövlətləri ilə mədəni sahədə olan əməkdaşlıq daha sürətlə getməlidir ki, Rusiyanın bu sahədə əldə etdiyi üstünlükdə tarazlıq yaransın.

5)         Ən əsası isə Azərbaycan Rusiya ilə hərbi məsələlərdə ehtiyatlı davranmalı və heç bir öhdəliyə imza atmamalıdır.

Bizimyol qəzeti, 1 sentyabr 2010

Qarabağ münaqişəsinin BMT gündəliyinə çıxarılması müsbət haldır

Razi Nurullayev: “Qarabağ münaqişəsinin BMT gündəliyinə çıxarılması müsbət haldır”

Türkiyə və Rusiyanın regiondakı siyasətinə fərqli baxış

Öncəki həftələr iki mühüm hadisə ilə əlamətdar oldu: Türkiyə prezidenti Abdulla Gülün Azərbaycana səfəri və Rusiyanın Ermənistanla hərbi əməkdaşlğını genişləndirmək istiqamətində ciddi addım atması. Bağlanan müqavilənin nəticələrini götür-qoy etsək, burada «ciddi» sözünün hətta «sərt» sözüylə də əvəz oluna biləcəyini görərik. Niyə? Çünki Rusiya ilə Ermənistan arasındakı müqavilə nəinki Azərbaycan üçün, eyni zamanda region üçün təhlükə daşıyır. Təbii ki, mən bu müqavilənin sırf Azərbaycanı qorxutmaq, ona təsir göstərmək üçün təzyiq altında saxlamaq anlamına gəlməsinin tərəfdarı deyiləm. Çünki, bu birbaşa olaraq Azərbaycana yönəlik addım deyil. Sadəcə olaraq Ermənistanla hərbi münasibətlərin genişləndirilməsi, Ermənistanı for postu olaraq saxlaması Rusiyanın dövlət siyasətidir. Rusiya Ermənistanda hərbi potensialını gücləndirməklə həm Azərbaycanı, həm Gürcüstanı, həm də müəyyən mənada Türkiyəni bölgədə nəzarət altında saxlamaq istəyir. Hətta bir az da qabağa gedərək demək istərdim ki, Ermənistanla Rusiya arasında hərbi müqavilələrin daha da genişləndirilməsi, Rusiyanın ordakı potensialını daha da gücləndirməsi Türkiyəyə yönəlmiş bir mesajdır. Çünki, Türkiyə hal-hazırda regionda güclü bir dövlətə çevrilməkdədir. Bu ölkə indiyə kimi qərbin dayaq nöqtəsi kimi qiymətləndirilirdisə, indi artıq nə qərbin, nə Amerikanın dayaq nöqtəsi deyil. Artıq Türkiyə bölgədə bir gücdür və Osmanlı imperiyasının vaxtilə faktiki nəzarətində olan ərazilərdə özünün həm hərbi, həm ticari, həm də diplomatik potensialını yaratmaqdadır. Buna görə də Rusiya Qafqazda Türkiyənin siyasətini neytrallaşdırmaq üçün Ermənistanda hərbi gücünü möhkəmləndirir.

Suallardan biri və bizimçün ən mühümü də Rusiyanın Ermənistanla bağladığı müqavilənin Dağlıq Qarabağ məsələsində Azərbaycanı pis vəziyyətdə qoya bilməsi ehtimalıdır. Əlbəttə, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, bu da məqsədlərdən biri ola bilər. Amma bütövlükdə bu müqavilə Qarabağ üçün o qədər də böyük təhlükə yaratmır.Əgər Dağlıq Qarabağda Ermənistanla Azərbaycan arasında hərbi münaqişə yenidən gündəmə gələrsə və münaqişə başlayarsa, Rusiya qoşunlarının açıq şəkildə Qarabağda Ermənistana kömək göstərməsi inandırıcı görünmür. Əlbəttə ki, Rusiya Ermənistanla hərbi müqavilələr bağlayıb. Digər tərəfdən, Ermənistan Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına üzvdür. Bu təşkilatın nizamnaməsinə görə də hər hansı bir üzv dövlətə qarşı hərbi təcavüz olarsa digər üzv dövlətlər ona kömək etməyə borcludurlar. Bu çərçivədən yanaşsaq, istənilən halda, Rusiya Ermənistana kömək edə bilər. Amma, məsələnin başqa tərəfi də var. Azərbaycanın da Rusiya ilə hərbi sahədə əməkdaşlıq barədə müqaviləsi var. Azərbaycanla Türkiyə arasında isə indiyədək, yəni Azərbaycan ikinci dəfə müstəqillik qazanandan bəri 148 müqavilə bağlanıb. Bu dəfə də «Strateji tərəfdaşlıq və qarşılıqlı yardım müqaviləsi» imzalandı. Yeri gəlmişkən, burada haşiyə çıxaraq, Türkiyənin Azərbaycanla bağladığı müqavilənin adında hərbi əməkdaşlığı ehtiva edən açıq bir ifadə olmadığını Türkiyənin ehtiyatla davranması kimi şərh edib, qardaş ölkəni qınağa çəkən fikirlərə də aydınlıq gətirmək istərdim.

Artıq Türkiyə ilə Azərbaycan arasında bağlanmış müqavilə barəsində rəsmi dairələrdən də bəzi üstüörtülü də olsa, açıqlamalar verilib və müqavilə imzalandıqdan sonra onun həyatakeçmə mexanizmi barəsində müzakirələrin məhz Müdafiə Nazirliyində aparılması orada hərbi əməkdaşlıqla bağlı bəndin də olduğunu deməyə əsas verir. Belə bir müqavilənin imzalanması indiki məqamda Türkiyənin Azərbaycanı müdafiə etmək üçün attığı cəsarətli addımı saymamaq olarmı? Xatırlayaq ki, Türkiyə Azərbaycanın  —–hərbi potensilanının formalaşmasında, hərbi kadrlarının yetişdirilməsində kifayət qədər böyük rol oynayıb və oynamaqdadır. Azərbaycanlı tələbələrə, kursantlara Türkiyədə təhsil almaq şəraiti yaradılır və bütün bunlar açıq şəkildə edilib. Digər tərəfdən, Türkiyə Qars müqaviləsiylə bağlı da birbaşa Naxçıvanı müdafiə etmək hüququna malikdir. Sadəcə olaraq Türkiyə oturuşmuş bir dövlətdir. Türkiyə diplomatiyası artıq bütün dünyada kobudluğu, qabalığı ilə «Rus ayısı» ləqəbini qazanmış Rusiya siyasəti ilə müqayisə edilə bilməz. Türkiyə diplomatik yollarla məqsədinə nail ola bilir. Məsələn, hal-hazırda, o diplomatik yolla keçmiş Osmanlı imperiyasının şərhədlərini nüfuz baxımından bərpa etməkdədir. Artıq Türkiyə İranla, İraqla isti münasibətlər saxlayır —və eyni zamanda özünün iqtisadi və ticari əlaqələrini gücləndirir. Türkiyə bu gün qlobal bir dövlətə çevrilməkdədir. Bu baxımdan Türkiyənin diplomatik xətti daha güclüdür. Yenidən mövzu üzərinə qayıdaq.

Türkiyənin bütün mesajları ona yönəlib ki, Rusiya Dağlıq Qarabağ məsələsində Ermənistana kömək edərsə, o zaman Türkiyə də Azərbaycanı müdafiə edəcək. Buraya Azərbaycanın müvafiq saziş bağladığı Pakistanı da əlavə etsək, regionda hansı vəziyyətin yarana biləcəyini təsəvvür etmək çətin olmur. İndiki halda Rusiyanın da Azərbaycanla bağlı cəhdləri onu öz torpaqlarını qaytarmaq üçün hərbi varianta əl atmaqdan çəkindirməyə yönəlib.

Rusiyanın Ermənistanda hərbi baza saxlaması, bu bazanın müddətini 50 ilə yaxın bir müddətdə uzatması və ona Ermənistanı müdafiə etmək statusunu verməsi beynəlxalq qanunlara nə dərəcədə uyğundur? Bu gün müzakirə olunan suallardan biri də budur. Məsələ burasındadır ki, beynəlxalq qanunlar bir dövlətin ərazisində onu məcbur edərək, ərazisini istila edərək, başqa bir dövlət tərəfindən hərbi baza yerləşdirilməsini istisna edir. Burada isə vəziyyət fərqlidir. Ermənistanın öz xaişi ilə Rusiya orada öz hərbi bazasını gücləndirir. Və Rusiya Kağız üzərində «Adi silahlar haqqında Cenevrə Konvensiyasının» da tələblərini pozmur. Yəni verilən informasiyalarda beynəlxalq qanunları pozmur. Amma əlbəttə ki, mən hesab edirəm, burada Rusiya gizli olaraq  beynəlxalq qanun pozuntularına yol verməmiş deyil. Lakin bu cür pozuntular böyük bir istintaq araşdırması tələb etdiyindən bu barədə danışmaq mümkün deyil. Ermənistan Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatınıda iştirak edən dövlət olması da Rusiyanın əlinə belə bir addım atmağa əsas verir. Bundan əlavə də Rusiyanın əlində böyük bir bəhanə var ki, hətta beynəlxalq güclər də ona heç bir təzyiq göstərə bilməz. Belə ki, ABŞ da müxtəlif ölkələrdə, hətta beynəlxalq qanunlara ziddi olaraq qoşunlarını yerləşdirib. Və Cenevrə Konvensiyasını da, digər müvafiq qanunları da araşdırsaq görərik ki, Amerikanın İraqda və Əfqanıstanda qoşun yerləşdirməsi, üstəlik bu ölkələrdə dövlət qurumları yaratması bu qanunlara ziddir. Amma, ABŞ bunu beynəlxalq terrorizmə qarşı mübarizə cəhdi kimi edib və etməkdədir. Terrorizmdən bir çox ölkələrin əziyyət çəkdiyini nəzərə alsaq, Cenevrə Konvensiyasının müvafiq bəndlərinin keçərli olmadığının şahidi oluruq. Ən azı mənəvi və özünümüdafiə baxımından. Bu mənada, beynəlxalq qanunlarla Rusiyaya təzyiq etmək mümkün deyil. Amma orada yerləşdirilən silahların —«Adi silahlar haqqında Cenevrə Konvensiyasına»– nə dərədədə uyğunluğunu müzakirə etmək olar. Və burada S-300 raketlərinin yerləşdirilməsi məsələsi gündəmə gələ bilər. Çünki 2008-ci ildə Rusiya Gürcüstan müharibəsi zamanı əldə olunan danışıqlara əsasən Rusiya müəyyən mənada Gürcüstanın təhlükəsihliyinə zəmanət verirdi. Gürcüstana yaxın yerlərdə bu tipli silahlar yerləşdirməsi bu razılaşmaya ziddir. Zənnimcə, Rusiyanın üzərinə gediləcək məqamlar bunlardır.

Sonda onu demək istərdim ki, bütün bu addımlar-Türkiyənin Azərbaycanla, Rusiyanın Ermənistanla hər hansı hərbi əməkdaşlığa getməsi hələlik bölgədəki güclərin «əzələ nümayişi» kimi qəbul edilməlidir. Çünki hazırki şərait bölgədə konkret hərbi əməliyyatlara başlanmasını istisna edir.